Cách nhận biết ảnh, video deepfake AI giả mạo và phòng tránh lừa đảo

Deepfake do AI tạo ngày càng tinh vi, có thể giả khuôn mặt và giọng nói gần như thật, trở thành công cụ lừa đảo nguy hiểm. Tại Việt Nam, nhiều vụ lừa đảo dùng cuộc gọi video deepfake giả danh người thân hoặc cơ quan chức năng đã khiến nạn nhân mất số tiền lớn. Nhận biết các dấu hiệu bất thường và nắm vài nguyên tắc phòng tránh giúp người dùng tránh sập bẫy các nội dung giả mạo ngày càng phổ biến. Bài viết tổng hợp cách phát hiện và phòng tránh deepfake.

Dấu hiệu nhận biết qua hình ảnh và khuôn mặt

Dù ngày càng tinh vi, deepfake vẫn thường để lại các dấu hiệu nếu quan sát kỹ. Trên khuôn mặt, hãy chú ý kiểu chớp mắt thiếu tự nhiên, hoặc nhân vật chớp mắt quá ít hay quá nhiều. Viền khuôn mặt, chân tóc và tai đôi khi bị mờ nhòe hoặc biến dạng nhẹ, đặc biệt khi người trong video quay đầu. Răng, mắt và các chi tiết nhỏ cũng thường thiếu sắc nét hoặc trông không tự nhiên.

Một dấu hiệu khác là ánh sáng và bóng đổ không khớp với khung cảnh xung quanh. Khi khuôn mặt được ghép, màu da, hướng ánh sáng và bóng trên mặt có thể lệch so với phần còn lại của khung hình. Nếu xem một bức ảnh, hãy phóng to để soi các vùng chuyển tiếp giữa mặt và nền, vùng cổ, tai hay kính. Những bất thường nhỏ này là manh mối cho thấy nội dung có thể đã bị tạo hoặc chỉnh sửa bằng AI.

Deepfake ngày càng tinh vi, cần cảnh giác để không bị lừa. Nguồn: YouTube

Nhận biết qua giọng nói và khẩu hình

Trong video và cuộc gọi, giọng nói là một điểm dễ lộ. Giọng deepfake thường đều đều, thiếu cảm xúc và ngữ điệu tự nhiên, đôi khi có những quãng ngắt nhịp lạ hoặc phát âm sai ở một số từ. Nếu giọng nói nghe hơi máy móc hoặc không khớp với cảm xúc của tình huống, đó là dấu hiệu đáng nghi.

Quan trọng không kém là khẩu hình. Hãy quan sát xem chuyển động của miệng có trùng khớp với lời nói hay không. Trong nhiều deepfake, miệng và âm thanh bị lệch nhẹ, hoặc khẩu hình không đúng với các âm đang phát ra. Kẻ lừa đảo thường viện cớ mạng yếu để giải thích cho hình ảnh giật, mờ hay âm thanh trục trặc, nhằm che giấu các khuyết điểm này. Khi thấy một cuộc gọi video có chất lượng kém bất thường kèm yêu cầu gấp, hãy nâng cao cảnh giác.

Cảnh giác với chiêu lừa gọi video deepfake

Hình thức lừa đảo phổ biến nhất là cuộc gọi video deepfake giả danh người thân, bạn bè hoặc lãnh đạo. Kẻ xấu dùng AI để giả khuôn mặt và giọng nói, gọi video rồi viện lý do khẩn cấp như tai nạn, cần tiền gấp hay yêu cầu chuyển khoản để xử lý công việc. Cuộc gọi thường rất ngắn và tạo áp lực thời gian, khiến nạn nhân hành động trước khi kịp suy nghĩ và xác minh.

Nguyên tắc vàng là luôn nghi ngờ mọi yêu cầu chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin nhạy cảm qua cuộc gọi, dù người gọi trông và nghe giống người quen tới đâu. Hãy tắt máy và chủ động gọi lại qua số điện thoại bạn đã lưu, hoặc liên hệ qua một kênh khác để kiểm chứng. Một mẹo hữu ích là đặt một câu hỏi riêng tư mà chỉ người thật mới trả lời được. Tuyệt đối không chuyển tiền khi chưa xác minh chắc chắn, vì đây là điều kẻ lừa đảo nhắm tới. Có thể tham khảo thêm bài cách nhận biết và phòng tránh lừa đảo online.

Phòng tránh và bảo vệ bản thân lâu dài

Bên cạnh việc nhận biết, có những thói quen giúp giảm rủi ro trở thành nạn nhân của deepfake. Hạn chế công khai quá nhiều hình ảnh, video rõ mặt và giọng nói của mình trên mạng xã hội, vì đây là nguyên liệu để kẻ xấu tạo deepfake. Đặt chế độ riêng tư cho các bài đăng cá nhân và cẩn trọng khi tham gia các trào lưu yêu cầu quay mặt hoặc đọc theo kịch bản.

Đồng thời, hãy chia sẻ kiến thức này với người thân, đặc biệt là người lớn tuổi, vốn là nhóm dễ bị nhắm tới. Thống nhất trước một quy ước trong gia đình, chẳng hạn một câu hỏi bí mật hoặc nguyên tắc luôn gọi lại để xác minh khi có yêu cầu chuyển tiền. Về công cụ, dù có một số dịch vụ hỗ trợ phát hiện deepfake, chúng không hoàn hảo và công nghệ giả mạo liên tục tiến bộ, nên cảnh giác và kiểm chứng vẫn là lá chắn quan trọng nhất.

Khi deepfake ngày càng khó phân biệt

Cần thẳng thắn rằng công nghệ deepfake đang tiến bộ rất nhanh, và sẽ tới lúc các dấu hiệu nhận biết bằng mắt thường trở nên mờ nhạt. Vì vậy, không nên chỉ dựa vào việc soi lỗi hình ảnh, mà quan trọng hơn là xây dựng thói quen hoài nghi lành mạnh với mọi nội dung gây sốc hoặc yêu cầu hành động gấp. Khi một thông tin, hình ảnh hay cuộc gọi tạo cảm xúc mạnh và thúc giục bạn làm gì đó ngay, đó chính là lúc cần dừng lại.

Nguyên tắc cốt lõi là kiểm chứng trước khi tin và trước khi hành động. Đối chiếu thông tin qua nhiều nguồn đáng tin, xác minh danh tính người liên hệ qua kênh độc lập, và không để áp lực thời gian chi phối quyết định. Kết hợp sự cảnh giác với các thói quen an toàn số khác như bảo vệ tài khoản và quyền riêng tư sẽ giúp bạn vững vàng hơn trước làn sóng nội dung giả mạo do AI tạo ra ngày càng nhiều.