Vesuvius Challenge: AI đọc trọn vẹn cuộn giấy Herculaneum 2.000 năm tuổi lần đầu tiên

Dự án Vesuvius Challenge, cuộc thi khoa học cộng đồng kết hợp học máy, thị giác máy tính và hình học, chính thức công bố một trong những thành tựu đột phá lớn nhất của ngành khảo cổ học kỹ thuật số: lần đầu tiên đọc trọn vẹn từ đầu tới cuối một cuộn giấy cổ nguyên vẹn từ thành phố Herculaneum, bị núi lửa Vesuvius thiêu cháy thành than cách đây gần 2.000 năm, mà hoàn toàn không cần mở cuộn giấy ra.

Quét tia X, dựng lại 3 chiều và dùng AI phát hiện vết mực vô hình

Thay vì cố gắng mở vật lý cuộn giấy đã cháy giòn, dễ vỡ vụn, nhóm nghiên cứu Vesuvius Challenge sử dụng phương pháp quét tia X độ phân giải cao, cụ thể là chụp cắt lớp vi tính tương phản pha, tại cơ sở nghiên cứu synchrotron châu Âu (ESRF) ở Grenoble, Pháp, một trong những nguồn tia X mạnh nhất thế giới hiện nay, đủ khả năng phân giải các lớp giấy mỏng như tờ giấy cuộn chặt bên trong.

Nhiều kênh khoa học quốc tế đưa tin về thành tựu giải mã cuộn giấy Herculaneum bằng AI. Nguồn: YouTube

Sau khi có dữ liệu quét, các nhà khoa học dựng lại hình dạng cuộn giấy trong không gian ba chiều bằng máy tính, “làm phẳng” hình ảnh cuộn giấy cuộn chặt thành một bề mặt phẳng có thể đọc được, sau đó huấn luyện mô hình học máy để phát hiện những vết mực gần như vô hình trên nền giấy đã cháy đen hoàn toàn, một quá trình đòi hỏi kết hợp nhiều năm nghiên cứu liên ngành giữa hình ảnh học tiên tiến, trí tuệ nhân tạo và nghiên cứu học thuật chuyên sâu.

Nội dung triết học Khắc kỷ và ý nghĩa với hơn 600 cuộn giấy còn lại

Kết quả giải mã cho thấy văn bản là một luận thuyết đạo đức học theo trường phái Khắc kỷ (Stoic) có niên đại từ thế kỷ 2 trước Công nguyên, bàn về bản chất con người, khả năng tự chủ, quá trình học hỏi và trưởng thành về đạo đức, trong đó có nhắc tới một nhân vật tên Aristocreon. Các nhà khoa học đã phục dựng được khoảng 1,4 mét văn bản liên tục trải trên khoảng 22 cột chữ Hy Lạp cổ, dù một số phần của cuộn giấy đã bị mất, phần còn lại vẫn được đọc trọn vẹn từ đầu tới cuối, đánh dấu lần đầu tiên trong lịch sử một văn bản Herculaneum được giải mã kỹ thuật số hoàn chỉnh như vậy.

Song song với khám phá chính, nhóm nghiên cứu còn xác nhận độc lập kết quả giải mã từng đạt Giải thưởng Lớn năm 2023 trên Cuộn giấy số 1, cùng việc phục hồi được tiêu đề trên một cuộn giấy thứ ba, xác định đây là tác phẩm “Về các vị thần, Quyển 8” của triết gia Philodemus. Ý nghĩa lớn nhất của thành tựu này nằm ở việc mở ra cánh cửa tiếp cận một thư viện cổ đại khổng lồ với hơn 600 cuộn giấy Herculaneum khác hiện vẫn chưa được mở ra hoặc nghiên cứu, được bảo tồn về mặt vật lý nhưng không thể tiếp cận về mặt tri thức suốt gần hai thiên niên kỷ qua, hứa hẹn mang lại nhiều khám phá lịch sử, triết học quan trọng khác trong tương lai gần.

Với người quan tâm tới các ứng dụng AI đột phá khác trong đời sống và khoa học, bài viết Claude Fable 5, Mythos: model mạnh nhất Anthropic giới thiệu thêm một hướng phát triển AI khác đang gây chú ý mạnh mẽ trên toàn cầu. Người quan tâm tới các thiết bị AI ứng dụng trong đời sống hằng ngày cũng có thể tham khảo bài viết Google Home Speaker: loa thông minh Gemini để thấy rõ hơn sự đa dạng trong ứng dụng công nghệ AI hiện nay, từ nghiên cứu khoa học chuyên sâu cho tới các thiết bị gia dụng thông minh phổ biến.

Ý nghĩa rộng hơn: AI đang thay đổi cách con người tiếp cận lịch sử

Thành tựu của Vesuvius Challenge không chỉ đơn thuần là một bước tiến kỹ thuật, mà còn mở ra một hướng đi hoàn toàn mới cho ngành nghiên cứu lịch sử và khảo cổ học nói chung. Trước đây, việc nghiên cứu các hiện vật cổ dễ vỡ, dễ hư hại thường buộc các nhà khoa học phải lựa chọn giữa việc bảo tồn nguyên trạng hoặc chấp nhận rủi ro phá hủy để tiếp cận nội dung bên trong. Công nghệ kết hợp giữa hình ảnh y khoa tiên tiến và AI giờ đây cho phép “nhìn xuyên” qua các lớp vật chất mà không cần chạm vào hiện vật, mở ra khả năng áp dụng tương tự cho nhiều loại di sản văn hóa dễ hư hỏng khác trên khắp thế giới, từ các bản viết tay cổ, tài liệu lịch sử bị hư hại cho tới các hiện vật khảo cổ mong manh khác.

Dự án cũng là một ví dụ điển hình về sức mạnh của khoa học công dân và mô hình cuộc thi mở, khi hàng nghìn nhà nghiên cứu, kỹ sư và người đam mê công nghệ trên khắp thế giới cùng đóng góp thuật toán, ý tưởng để giải quyết một bài toán khoa học phức tạp mà một tổ chức đơn lẻ khó có thể tự mình hoàn thành trong thời gian ngắn. Với hơn 600 cuộn giấy Herculaneum khác vẫn đang chờ được nghiên cứu, giới khoa học kỳ vọng những năm tới sẽ chứng kiến thêm nhiều khám phá quan trọng khác về văn học, triết học và lịch sử cổ đại La Mã, mở ra một chương hoàn toàn mới trong việc tìm hiểu về thế giới cổ đại thông qua lăng kính của trí tuệ nhân tạo hiện đại.

Người quan tâm tới các thiết bị theo dõi sức khỏe tích hợp AI khác trong đời sống hằng ngày cũng có thể tham khảo bài viết Whoop bổ sung bác sĩ trực tuyến, AI sức khỏe mới để thấy thêm một góc nhìn khác về cách trí tuệ nhân tạo đang len lỏi vào ngày càng nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống hiện đại, từ nghiên cứu lịch sử cổ đại cho tới chăm sóc sức khỏe cá nhân thường ngày.